Oczywiste jest, że ciąża i kończący ją poród są stresującymi wydarzeniami w życiu kobiety. Stres wynikający z tych zdarzeń jest całkowicie normalnym zjawiskiem, jednak niekiedy zamienia się we wręcz paraliżujący lęk, znacznie pogarszający zdrowie psychiczne przyszłej matki. W takich sytuacjach mówimy o tokofobii, czyli panicznym lęku przed ciążą i porodem.
Co to tokofobia?
Definicje tokofobii różnią się między sobą, a środowisko medyczne do tej pory nie wypracowało jednorodnej definicji. Tokofobia zazwyczaj jest określana jako „nieracjonalny lęk przed ciążą” lub jako „strach przed porodem” (fear of childbirth, FOC). Na to, czy niepokój związany z ciążą można określić mianem tokofobii, mają wpływ czynniki takie jak kultura, przekonania, wierzenia religijne, typ osobowości i współistniejące problemy psychiczne lub zdrowotne. Tokofobia diagnozowana jest przez specjalistów za pomocą różnorodnych kwestionariuszy. Niektórzy badacze sugerują, że trafną definicją może być lęk przed porodem lub ciążą na tyle silny, że skłania osobę do szukania specjalistycznej pomocy.
Symptomy tokofobii to między innymi doświadczanie nieustającego niepokoju, stanów depresyjnych, koszmarów, bezsenności i natrętnych myśli związanych z ciążą lub porodem.
Przyczyny tokofobii
Wiele różnych czynników może wpływać na wystąpienie u kogoś tokofobii. Najczęściej badanymi aspektami psychologicznymi były lęk, stres i depresja — wszystkie one są powiązane z występowaniem lęku przed porodem. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż różne badania wskazują na czynniki społeczne — takie jak wsparcie osób partnerskich, dobrą opiekę prenatalną, wiedzę na temat ciąży i porodu, znajomość pozytywnych historii oraz odpowiednią sytuację materialną — jako na czynniki przyczyniające się do zwiększenia poczucia bezpieczeństwa kobiet w trakcie ciąży. Co ciekawe, już Oskar Knauer, który pierwszy opisał tokofobię w 1897 roku, wskazywał na takie czynniki jak niskie wykształcenie lub brak relacji przyjacielskich (a więc wsparcia) jako na czynniki predestynujące do wystąpienia tego problemu, z którym może borykać się nawet 14% kobiet w ciąży (odsetek ten jest efektem uśrednienia w ramach metaanalizy).
Ciąża i poród to zdarzenia znacząco zmieniające wiele aspektów życia. Zmiany w ciele oraz w życiu, jak chociażby niezdolność do wykonywania pracy i lęk przed jej utratą mogą być przyczynami tokofobii. Kobiety w ciąży nieuchronnie są zależne od innych osób, jeśli nie od osób partnerskich, to od przedstawicieli służby zdrowia, i lęk przed taką zależnością może również dotyczyć niektórych kobiet w ciąży, szczególnie jeśli partner kobiety jest osobą, na którą zazwyczaj nie mogła liczyć. Samo poczucie utraty kontroli i poczucia niezależności często stanowi psychologiczny zapalnik dla kobiet doświadczających tokofobii.
Czynnikiem, na podstawie którego najskuteczniej można przewidzieć wystąpienie tokofobii było negatywne wcześniejsze doświadczenie związane z porodem. W tym miejscu należy dokonać rozróżnienia na tokofobię pierwotną i wtórną.
Tokofobia pierwotna i wtórna — czym się różnią?
Najprościej mówiąc, tokofobia wtórna to taka, która występuje u kobiet, które już wcześniej rodziły i mają za sobą negatywne doświadczenia związane z samym porodem lub z przebiegiem ciąży. Może też występować u kobiet, które doświadczyły trudności w opiece nad nowonarodzonym dzieckiem. W tych przypadkach lęk przed ciążą i porodem często wiążę się ze strachem przed tym, że bolesne i trudne doświadczenia wydarzą się ponownie.
W przypadku tokofobii wtórnej mówimy o doświadczenia lęku przed porodem lub ciążą pod wpływem różnych czynników niezwiązanych z wcześniejszymi doświadczeniami rodzenia i ciąży. Przyczyny mogą być różnorodne, poczynając od traumatycznych zdarzeń w przeszłości, takich jak gwałty, przez występujące wcześniej stany lękowe i depresyjne, na niewystarczającej edukacji na temat połogu i braku wsparcia społecznego kończąc.
Leczenie tokofobii
Właśnie z tego powodu, że każdy przypadek tokofobii jest inny i ma inne podłoże, najlepszą formą wstępnego zajęcia się problemem jest nakierowana na indywidualne potrzeby i problemy pacjentki konsultacja psychologiczna. Odpowiednio wykształceni terapeutka lub terapeuta mogą następnie zaproponować psychoedukację lub szkołę rodzenia, jeśli przyczyny lęku wiążą się głównie z niedostatecznym przygotowaniem lub wiedzą. Jeśli lęk wynika z bardziej osobistych przyczyn (takich jak trauma), stan pacjentki poprawić mogą przede wszystkim nakierowane na jej leczenie interwencje psychoterapeutyczne lub dłuższa terapia, jeśli pozwalają na to jej możliwości.
We wszystkich badaniach na temat tokofobii przewija się motyw istotności wsparcia społecznego kobiet w ciąży, a metaanaliza z 2017 roku (O’Connell i in.) wskazuje na nasilenie się problemu w ostatnich latach. Logiczne jest, że zła opieka prenatalna, pozbawieni empatii przedstawiciele służby zdrowia i poczucia osamotnienia w tak trudnym dla kobiety okresie mogą prowadzić do nasilenia się lęku. Dlatego odpowiednie dobranie lekarzy i kliniki może być krokiem zmniejszającym lęk przed porodem. Czynnikiem zmniejszającym lęk przed porodem jest również decyzja o porodzie poprzez cesarskie cięcie, a zdiagnozowana tokofobia kwalifikuje do tego właśnie zabiegu.
Tokofobia u mężczyzn
Na koniec zaznaczymy, że tokofobia występuje również u mężczyzn. Jej przyczyny mogą być podobne do tych, które podaliśmy w przypadku kobiet — występujące wcześniej zaburzenia lękowe czy zespół stresu pourazowego, zaburzenia nastroju i niska samoocena, lęk przed zmianami i obowiązkami ojcowskimi, różnice kulturowe, brak wiedzy na temat porodu czy też troska o zdrowie partnerki i dziecka.
Podobnie jak u kobiet, mężczyznom z tokofobią powinno być udzielone wsparcie poprzez odpowiednią edukację, troskę personelu medycznego i interwencje (w tym terapeutyczne) dążące do obniżenia poziomu lęku. Przy odpowiednim wsparciu i empatycznym podejściu do samych siebie i osoby partnerskiej, ciąża i poród mogą stać się pozytywnym i zbliżającym parę przeżyciem emocjonalnym, niekoniecznie zdominowanym przez uczucie strachu.
Na Rozdrożu 